Ceremi Bentam XVIII əsrdə ideal həbsxana layihəsi çəkdi: mərkəzdə qüllə, ətrafda kameralar. Məhbus nəzarətçini görmür, amma hər an görülə biləcəyini bilir. Nəticə: nəzarətçiyə ehtiyac azalır — məhbus özü özünü izləyir.
Mişel Fuko “Nəzarət və Cəza”da göstərdi ki, panoptikon bina deyil, müasir hakimiyyətin sxemidir: məktəb, xəstəxana, ofis — hamısı görünmə vasitəsilə intizam yaradan qurumlardır. Hakimiyyət artıq bədəni cəzalandırmır, davranışı normallaşdırır.
Rəqəmsal dövrdə sxem tərsinə də işləyir: sosial şəbəkələrdə insan izlənməkdən qaçmır — izlənmək üçün yarışır. Şoşana Zuboff bunun adını “nəzarət kapitalizmi” qoydu: baxış artıq intizam yox, xammal istehsal edir.
Mişel Fuko — Nəzarət və Cəza (1975); Şoşana Zuboff — Nəzarət Kapitalizmi Dövrü (2019)