1961-ci ildə Hanna Arendt Holokostun logistikasını idarə etmiş Adolf Ayxmanın Yerusəlimdəki məhkəməsini izləməyə getdi və gözlədiyi iblisi tapmadı. Qarşısında karyera düşünən, ştamplarla danışan, əmri icra etməyi fəzilət sayan bürokrat vardı. Arendtin qənaəti qalmaqal yaratdı: bu miqyasda şər üçün nifrət belə lazım deyil — düşünməmək kifayətdir.
“Banallıq” şərin kiçikliyi demək deyil — mənbəyinin adiliyidir. Ayxmanda Arendtin gördüyü əsas qüsur təfəkkürsüzlük idi: özgənin yerindən baxa bilməmək, öz hərəkətinin nə olduğunu özündən soruşmamaq. Sistem məsuliyyəti elə xırdalayır ki, hər kəs yalnız “öz işini görür” — və nəticənin sahibi itir.
Arendtin dərsi ittihamnamə yox, güzgüdür: “mən sadəcə vəzifəmi icra edirəm” cümləsi harada başlayırsa, orada ayıq olmaq lazımdır. Aş və Milqram eksperimentləri onun müşahidəsinə laboratoriya təsdiqi verdi — adi insanların əksəriyyəti təzyiq altında vicdanı yox, konteksti dinləyir. Düşünmək, Arendtə görə, əxlaqın son sədd xəttidir.
Hannah Arendt — Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil (1963)