1961-ci ildə meteoroloq Edvard Lorens kompüter simulyasiyasını yarıdan davam etdirmək üçün rəqəmi 0.506127 əvəzinə 0.506 daxil etdi — və tamam başqa hava mənzərəsi aldı. Milyonda bir fərq həftələr içində sistemin bütün gedişatını dəyişmişdi. Sonralar bu, məşhur sualda ifadə olundu: Braziliyada kəpənəyin qanad çalması Texasda qasırğa yarada bilərmi?
Kəşfin dərinliyi bundadır: söhbət təsadüfdən getmir. Lorensin sistemi tam determinist idi — hər addım əvvəlkindən qanunla doğulur. Amma başlanğıc şərtlərə həssaslıq elə güclüdür ki, sonsuz dəqiq ölçmə mümkün olmadığından, uzunmüddətli proqnoz prinsipcə qeyri-mümkün olur. Determinizm və proqnozlaşdırıla bilənlik — sən demə, ayrı şeylərdir.
Bu, elmin özünüdərkində dönüş nöqtəsi idi: Laplasın “hər şeyi bilən ağıl gələcəyi hesablayar” xəyalı dəfn olundu. Hava, iqtisadiyyat, tarix — xaotik sistemlərdə uzaq gələcək qapalıdır, və bu, biliyimizin azlığından yox, reallığın quruluşundandır. Təvazökarlıq burada əxlaqi tövsiyə deyil — riyazi nəticədir.
Edward Lorenz — Deterministic Nonperiodic Flow (1963); James Gleick — Chaos (1987)